Γνωρίζοντας το
Καταφύγιο
Βόρεια της Ναυπάκτου απλώνεται η Ορεινή Ναυπακτία, μία από τις σημαντικότερες περιοχές της Ελλάδας από οικολογική και περιβαλλοντική άποψη. Η περιοχή ξεχωρίζει για τα εκτεταμένα δάση, τους παραδοσιακούς οικισμούς και τις παρθένες φυσικές ομορφιές που διατηρούν αναλλοίωτο τον αυθεντικό χαρακτήρα της Ρούμελης.
Το Καταφύγιο αποτελεί ένα από τα ιστορικότερα χωριά της περιοχής. Είναι χτισμένο σε υψόμετρο από 600 έως 1.000 μέτρα, στις ανατολικές πλαγιές του Μακρύορους, το οποίο αποτελεί μία από τις τρεις νότιες απολήξεις του όρους Παπαδιά (Μύηνος).
Συνορεύει βόρεια με την Αναβρυτή, βορειοανατολικά με την Κεντρική και τον Ασπριά, νοτιοανατολικά με το Χρύσοβο, βορειοδυτικά με τον Γαύρο και νοτιοδυτικά με το Ανθόφυτο.
Απέχει 33 χιλιόμετρα από τη Ναύπακτο και η πρόσβαση γίνεται μέσω της διαδρομής Ναύπακτος – Ανθόφυτο – Γαύρος – Γολέμι – Καταφύγιο – Αναβρυτή. Η διαδρομή μέσα από δάση βελανιδιάς, πλατάνων, καστανιάς και οξιάς αποτελεί μία από τις ομορφότερες της Ορεινής Ναυπακτίας, ενώ οι πέτρινες βρύσες και οι φυσικές πηγές προσφέρουν δροσιά στους επισκέπτες.
Το χωριό προστατεύεται από δύο λόφους, στις κορυφές των οποίων βρίσκονται τα εξωκλήσια του Αγίου Κωνσταντίνου και του Αγίου Αθανασίου. Ο οικισμός διασχίζεται από τέσσερα ρέματα που ενώνονται χαμηλότερα, σχηματίζοντας ένα ιδιαίτερο φυσικό ανάγλυφο.
Η πλαγιά πάνω στην οποία είναι κτισμένο παρουσιάζει έντονη κλίση και ιστορικά έχει εμφανίσει καθιζήσεις, με σημαντικότερη εκείνη του 1878 που κατέστρεψε 25 κατοικίες. Για την προστασία των καλλιεργειών και των σπιτιών κατασκευάστηκαν πέτρινα τοιχία (δέματα), δημιουργώντας τις χαρακτηριστικές πεζούλες όπου καλλιεργούνται μέχρι σήμερα κηπευτικά, οπωροφόρα και αμπέλια.
Φύση και Πολιτισμός
Το φυσικό περιβάλλον του Καταφυγίου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους λόγους επίσκεψης. Κρυστάλλινες πηγές, ρυάκια, αιωνόβια πλατάνια, καστανιές, αγριομηλιές και οξιές δημιουργούν ένα τοπίο μοναδικής αισθητικής, ενώ οι απόκρημνες πλαγιές και τα περίφημα «Αμορανίτικα Βράχια» προσφέρουν εντυπωσιακές εικόνες όλες τις εποχές του χρόνου.
Ο επισκέπτης μπορεί να διασχίσει το φαράγγι του Φονιορέματος, να επισκεφθεί τους παλιούς νερόμυλους, τη φυσική πηγή στη Δέση, τα δύο παραδοσιακά πετρογέφυρα και ιδιαίτερα το ιστορικό Κεφαλογιόφυρο, που ένωνε τη Δωρίδα με τη Ναυπακτία και από όπου πέρασαν οι διασωθέντες της Εξόδου του Μεσολογγίου το 1826.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το Σπήλαιο της Δρακότρυπας, σε απόσταση περίπου δύο χιλιομέτρων από το χωριό. Ανακαλύφθηκε το 1958 και διαθέτει υπόγειο ενεργό ποτάμι, λίμνες, σταλαγμίτες και σταλακτίτες εξαιρετικής ομορφιάς, με περισσότερα από 1.100 μέτρα εξερευνημένων διαδρόμων.
Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική του χωριού διατηρείται μέχρι σήμερα. Τα περισσότερα σπίτια είναι χτισμένα με τοπικό σχιστόλιθο και πέτρα, πολλά από αυτά από Ηπειρώτες μαστόρους, παρουσιάζοντας όλες τις εξελικτικές μορφές της ρουμελιώτικης λαϊκής αρχιτεκτονικής.
Στην κεντρική πλατεία δεσπόζει ο Ιερός Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου με το ξυλόγλυπτο τέμπλο και ο αιωνόβιος πλάτανος που αποτελεί σημείο συνάντησης των κατοίκων και των επισκεπτών. Εκεί πραγματοποιείται κάθε χρόνο, την Κυριακή της Πεντηκοστής, το Αντάμωμα των Απανταχού Καταφυγιωτών, ενώ στις 15 Αυγούστου το χωριό γιορτάζει την Παναγιά με ένα από τα πιο γνωστά παραδοσιακά πανηγύρια της Ναυπακτίας.
Στην πλατεία λειτουργούν παραδοσιακά καφενεία, ενώ οι δύο ξενώνες του χωριού, στις θέσεις Άγιος Δημήτριος και Δέση, προσφέρουν φιλοξενία σε όσους επιθυμούν να γνωρίσουν από κοντά τη φύση, την ιστορία και την αυθεντική ζωή της Ορεινής Ναυπακτίας.
Ιστορική Αναδρομή
Το σημερινό Καταφύγιο ήταν γνωστό ως Αμόρανη και θεωρούνταν, σύμφωνα με τον Γάλλο περιηγητή Pouqueville, η πρωτεύουσα των Κραβάρων και το μεγαλύτερο πληθυσμιακά χωριό της περιοχής κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης.
Οι πρώτες επίσημες αναφορές στο χωριό βρίσκονται στα οθωμανικά τιμαριωτικά κατάστιχα του δεύτερου μισού του 16ου αιώνα, γεγονός που αποδεικνύει ότι υπήρχε ήδη από τα χρόνια 1550–1570. Στις πηγές συναντάται επίσης ως Αμούρανη, Αμόριανη ή Omuryani.
Η στρατηγική του θέση και το δύσβατο ανάγλυφο το κατέστησαν πραγματικό καταφύγιο των αγωνιστών της Επανάστασης. Τον Οκτώβριο του 1822, στις θέσεις Γρηάς Ρέμα και Γρηάς Αλώνι, οι Κραβαρίτες πολεμιστές αποδεκάτισαν διερχόμενα οθωμανικά στρατεύματα.
Στις 23 Απριλίου 1825 πραγματοποιήθηκε νέα μεγάλη μάχη έξω από την Αμόρανη, κοντά στη θέση Βράχια. Οι επαναστάτες απέκρουσαν τα στρατεύματα του Κιουταχή έπειτα από μάχη δεκαπέντε ωρών και τα απώθησαν προς το όρος Παπαδιά. Δύο ημέρες αργότερα, ο στρατηγός των Κραβάρων Σιαφάκας κατάφερε να διασπάσει την πολιορκία στην Παπαδιά με τη σημαντική βοήθεια των Καναβού και Φαρμάκη.
Τον Απρίλιο του 1827 το χωριό πολιορκήθηκε ξανά. Οι Έλληνες, οχυρωμένοι απέναντι από τη βρύση της Παπαδιάς, απέκρουσαν δέκα συνεχόμενες επιθέσεις και ανάγκασαν τους Οθωμανούς να υποχωρήσουν.
Το 1928 η Αμόρανη μετονομάστηκε σε Καταφύγιο, ονομασία που αποδίδει τον ιστορικό της ρόλο ως ασφαλούς τόπου για τους σκλαβωμένους Έλληνες.
Περί το 1700 δημιουργήθηκε στη δυτική πλευρά του Μακρύορους ο συνοικισμός Γολέμι από δύο οικογένειες κτηνοτρόφων, ο οποίος αποτελεί μέχρι σήμερα αναπόσπαστο τμήμα του χωριού.
Διοικητικά το Καταφύγιο ανήκε στον Δήμο Αποδοτίας από το 1836 έως το 1912, οπότε αναγνωρίστηκε ως Κοινότητα Αμόρανης. Αργότερα μετονομάστηκε σε Κοινότητα Καταφυγίου και σήμερα αποτελεί Δημοτική Κοινότητα με έκταση 23.429 στρεμμάτων.
Στην απογραφή του 2001 καταγράφηκαν 256 κάτοικοι, καθιστώντας το ένα από τα μεγαλύτερα και πιο ζωντανά χωριά της Ορεινής Ναυπακτίας.
Οι κάτοικοι ασχολούνταν διαχρονικά με την κτηνοτροφία, δραστηριότητα που συνεχίζεται μέχρι σήμερα, ενώ πολλές οικογένειες διατηρούν τις ρίζες τους στο χωριό και επιστρέφουν τακτικά στον τόπο καταγωγής τους.
